Chùa Keo, tên chữ là Thần Quang - ở Vũ Tiên, Thái Bình – là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc Việt Nam. Chùa khởi dựng từ đầu thế kỉ XVII, đã qua nhiều lần xây dựng lại, đợt trùng tu lớn nhất quyết định hình thức của chùa Keo lại ở vào thời kì gần một thế kỷ sau (năm 1707).

Sử chép rằng đã có một ngôi chùa Keo cổ sơ, ra đời từ thời Lý Thánh Tông nằm ở ven sông Hồng. Giá trị của chùa Keo thể hiện ở nhiều mặt: tính tổng thể và quy mô, công năng, sự kết hợp giữa kiến trúc với thiên nhiên, việc tổ chức không gian, trang trí điêu khắc: gác chuông chùa Keo là một kiệt phẩm vô giá và cái vô giá này chỉ được tôn cao đầy đủ trong một khung cảnh chung hoàn thiện của toàn bộ ngôi chùa. Có lẽ ở nước ta chưa có một ngôi chùa nào đặt trên một khu đất rộng rãi như vậy (riêng khu chùa có diện tích tới 5,7 ha chỗ đặt các công trình chính dọc 300m, ngang 125m).

 

Quy mô lớn, công năng phức tạp, sự triển khai các thành phần kiến trúc của ngôi chùa được nhấn mạnh trên trục dọc mà vẫn không dàn trải. Ở đây, việc kết hợp các không gian mở, không gian kín là những điểm đặc thù ít thấy ở nơi khác.

Có đến mười lăm, mười sáu thành phần công năng tạo thành quần thể này : Cột cờ, chân lát đá, tam quan ngoài, ao trước chùa, tam quan trong, sân đất, chùa hộ, chùa Phật, sân gạch, tòa Giá Roi, tòa Thiên Hương, tòa Phục Quốc, tòa Thượng Điện, gác chuông, nhà tổ, ngoài ra là hai dãy hành lang chạy hai bên từ hộ chùa trở vào. Chùa hiện nay còn 107 gian (gác chuông tính 1 gian), trước đây có 154 gian.

Trình độ tổ chức không gian ở đây “phức tạp một cách trật tự” theo kiểu “tiền Phật hậu Thần” (khu chùa phía trước và khu đền thờ Không Lộ phía sau tách khỏi nhau). Việc bố cục kiến trúc của ngôi chùa dường như có một sự phá quy luật nào đó như việc đặt gác chuông ba tầng vào cuối dây chuyền của quần thể, những điểm này lại phục vụ hữu hiệu cho ấn tượng thị giác, cùng với cách xử lý kiến trúc khéo léo, đã đạt được những hiệu quả thẩm mĩ cao.

Đất tuy đẹp về mặt phong thủy, nhưng quá bằng phẳng, nên người ta đã đào ao hồ phía trước và hai bên, vừa để kiến trúc soi mình, vừa để cải thiện di khí hậu.

Các đơn thể kiến trúc trong quần thể, những thành phần, chi tiết và hình thức của chúng, cách dùng gỗ lim, nghệ thuật điêu khắc, màu sắc,… rất độc đáo.

Gác chuông chùa Keo thể hiện tài tình cấu trúc gỗ, đó là sự đồ sộ của hình khối, sự phong phú hài hòa của nhịp điệu và chi tiết. Khả năng chiếm lính không gian ở đây đã đạt đến mức siêu việt: một công trình kết cấu gỗ ba tầng, chỉ cao 11,06 m nhưng lại gây được ấn tượng đồ sộ. Bốn cây cột chính cao suốt 2 tầng được cấu tạo kiểu “thượng thu hạ thách” cùng với hệ thống cột biên là những hàng lan can con tiện đã được kết nối khéo léo để tạo nên một chỉnh thể cân bằng, ổn định, hài hòa mà lại giàu nhịp điệu. Chính sự liên hệ và phân cách hợp lý của các lớp mái có đầu đao đắp hình loan phượng, của không gian các tầng dưới rộng trên hẹp mà vẫn lưu thông nhuần nhuyễn với nhau, cũng đã là một điểm trội của kiến trúc gác chuông, vì đó chính là một nguyên lý không thiếu được của mỹ học kiến trúc.

 

< Lùi		Tiếp theo >