Nhật Bản là đất nước có cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp thay đổi độc đáo theo sự tuần hòan của bốn mùa trong năm. ‘Đó là một “cửa hàng của thời tiết” trưng bày mọi sản phẩm qua những biến đổi tinh vi của bốn mùa’ [ Nhật Chiêu, 1997, 5]. Phương thức sản xuất truyền thống của người Nhật là nông nghiệp. Nền nông nghiệp thiên về âm tính đã rèn đúc lòng tôn trọng tự nhiên, tình yêu thiên nhiên và ước vọng sống hài hòa với tự nhiên . 1. Tôn trọng tự nhiên

Thần đạo (Shinto), tôn giáo bản địa đầu tiên của người Nhật Bản khởi đầu với khái niệm “kami” là những gì siêu việt và tồn tại trong thiên nhiên như những năng lực sáng tạo. Đó là quyền lực thiên nhiên có trong con người và có trong cây cỏ, sông núi … “Thần đạo trong yếu tính của nó, là tôn thờ kami như thiên nhiên và tôn thờ thiên nhiên như kami” [Lương Duy Thứ, 239]. Tình yêu thiên nhiên là nền tảng hình thành những triết lý trong tín ngưỡng Thần đạo và những triết lý này càng khắc sâu tình yêu thiên nhiên vào tâm thức con người Nhật Bản.
Người Nhật Bản thần hóa các yếu tố thiên nhiên như mặt trời, ngọn núi, cái cây và trực tiếp thờ phụng những cái đó. Người Nhật tự nhận mình là con cháu của nữ thần mặt trời. Từ xa xưa, người Nhật bản đã xem đỉnh núi Fuji - ngọn núi cao nhất và đẹp nhất Nhật Bản - là núi thiêng, thậm còn có người sùng bái nó như một vị thần. Tu sĩ Watanabe Shin tại đền thờ Fuji-san Hongu Sengen đã đưa ra lời khuyên “Nếu bạn đến đây, hãy nhớ uống nước từ những con suối tự nhiên, bạn sẽ thực sự cảm nhận được ân huệ của tạo hóa”
2. Tình yêu thiên nhiên
Tình yêu thiên nhiên của người Nhật không chỉ thể hiện qua nhu cầu tìm đến với thiên nhiên mà còn trong mong muốn mang thiên nhiên vào cuộc sống hàng ngày.
2.1 Nhu cầu thưởng thức thiên nhiên
Ở Nhật Bản, thưởng thức thiên nhiên là một nhu cầu mang tính cộng đồng chứ không còn giới hạn trong sở thích của từng cá nhân. “Luôn khám phá cái đẹp cùng với sự gần gũi với thiên nhiên là nguồn cảm hứng không bao giờ cạn của thơ ca và hội họa … trong văn hóa Nhật Bản” [Đỗ Lộc Diệp, 2003, 347]. Người Nhật có những lễ hội nhằm thoả mãn nhu cầu thưởng thức cảnh quan tươi đẹp của thiên nhiên trong đó nổi bật nhất là hai lễ hội: hana-mi (ngắm hoa đào mùa xuân) và Momiji-kari (ngắm cây thích). Mùa xuân là mùa hoa anh đào nở vào mùa xuân. Khi gần đến thời điểm hoa anh đào nở rộ thì các gia đình, bạn bè và đồng nghiệp cũng đã sẵn sàng cho các cuộc dã ngoại dưới hoa. Mỗi người đều mang theo một món ngon gì đó đến cuộc vui này để cùng liên hoan với nhau. Ta có thể thấy tầm quan trọng của hana-mi qua vốn từ vựng phong phú liên quan đến sự kiện này: hatsu-hana (lúc khai hoa), hoặc hatsu-zakura (những hoa anh đào đầu tiên), hana-mi bento (hộp cơm trưa phục vụ cho các cuộc vui ngắm hoa anh đào), hana-mi sake (rượu uống khi ngắm hoa anh đào), hana-goromo (trang phục dành cho dịp này). Khi mùa thu đến, lá cây thích chuyển sang sắc vàng, sắc đỏ. Người Nhật lại nô nức đến những thắng cảnh nổi tiếng để được ngắm nhìn màu sắc mùa thu trên các cành cây. Người Nhật gọi dịp này là Momiji-gari

2.2 Sự mô phỏng thiên nhiên
Tình yêu thiên nhiên được thể hiện trong sự mô phỏng thiên nhiên. Trà đạo, nghệ thuật cắm hoa, kiến trúc vườn và nhiều loại hình nghệ thuật khác thể hiện cách nhìn thiên nhiên của người Nhật. Bản chất của nghệ thuật này là sự mô phỏng thu nhỏ thiên nhiên như nó vốn có . [Nakayama Kaneyoshi, 2005, 110]. Thiên nhiên xuất hiện trên sân kịch Noh qua hình ảnh cây thông xanh, qua những âm thanh phụ họa mô phỏng tiếng sấm, tiếng mưa, tiếng sóng vỗ hay hình ảnh cây anh đào, cây tre trên sân khấu kịch Kabuki.
3. Ước vọng sống hài hòa với tự nhiên
Nhìn từ góc độ gốc văn hóa, ta có thể thấy thiên nhiên có vai trò hết sức quan trọng với những cư dân nông nghiệp lúa nước. Cuộc sống của họ phụ thuộc rất nhiều vào những biến đổi của môi trường tự nhiên. Vì vậy người Nhật Bản cũng như những cư dân của các nền văn hóa gốc nông nghiệp khác trong tâm thức đều mong muốn sống hòa hợp với tự nhiên. “Hòa mình và đồng nhất với thiên nhiên là xúc cảm tiềm ẩn trong cội nguồn đời sống tinh thần của người Nhật Bản”. [Nakayama Kaneyoshi, 2005, 12]. Người Nhật Bản “sống trong thiên nhiên và thiên nhiên sống trong họ trong một mối giao tình và hòa điệu thâm sâu” [Nhật Chiêu, 1997, 13]
Không có một sự đối nghịch hay phân ranh nào giữa con người với thế giới tự nhiên. “Tinh thần hợp tác, chứ không phải là mối quan hệ đối kháng được phát triển giữa người Nhật và môi trường tự nhiên xung quanh” [Eiichi Aoki, 2006, 380] .Người Nhật tin tưởng rằng có những năng lực kỳ diệu đang lưu chuyển trong thiên nhiên và lưu chuyển trong bản thân họ. Trong nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản (Ikebana) thiên nhiên và người cắm hoa hoà thành một. Sự hài hoà của yếu tố thiên - địa – nhân về bản chất là tính nghệ thuật thật sự của Ikebana.

Ước vọng sống hài hòa với thiên nhiên thể hiện rõ nét nhất trong sự chú trọng đến những chuyển đổi mùa trong năm. Do yêu cầu của họat động nông nghiệp cùng với thực tế khí hậu chia thành bốn mùa rõ rệt, người Nhật Bản rất chú trọng đến sự thay đổi mùa trong năm. “Câu hỏi đầu tiên mà người Nhật thường tự hỏi một cách vô thức khi đánh giá bất kỳ thứ gì là ‘nó thuộc về mùa nào?’” [Frosco Maraini, 1971, 68]. Sự quan tâm này thể hiện rõ nét trong ẩm thực, trang phục, thi ca, sân khấu … Món ăn được chuẩn bị và bài trí theo mùa. Kimono phản ánh sắc màu thiên nhiên của từng mùa. Một trong những luật thơ của thể lọai thơ Haiku nổi tiếng là phải có yếu tố chỉ một mùa trong năm, có thể không nhất thiết phải nói tên mùa, nhưng phải có từ ngữ liên quan hoặc trực tiếp gợi tả mùa.
III. Thiên nhiên trong văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của người Nhật
Tình yêu thiên nhiên được thể hiện hết sức rõ nét và độc đáo trong cách người Nhật ứng xử với môi trường. Những biểu hiện của tình yêu thiên nhiên như: chú trọng đến sự chuyển đổi mùa trong năm, mô phỏng thiên nhiên, khát vọng sống hòa hợp với thiên nhiên đều được phản ánh trong ẩm thực, trang phục và kiến trúc Nhật Bản

 

Tiếp theo >